اون يئددينجي يوزيلليکده فارسديللي ادبياتين رواج تاپميش اولدوغو گئنيش رئگيوندا ميرزه محمد علي صايب تبريزي نين (1601-1677) آدي ديللر ازبري ايدي، اثرلري الدن-اله گزيردي. اوزاق هينديستاندان توتموش شاعيرين دوغما وطني آذربايجانا قدر، دئمک اولار کي، بوتون ايري شهرلرده مؤوجود اولان ادبي مجليسلرده («درنک»لرده) اونون شعیرلري اوخونوب تحليل و تضمين ائديلر، غزللرينه جاوابلار يازيلاردي. چوخ واخت شاعير اؤزو ده بئله مجليسلرين ايشتيراکچيسي اولار، يوخاري باشدا اوتوروب غزللريني سؤيلر، غئيري-عادي اوبرازلاري ايله قلم اهليني حئيران قوياردي. موختليف شهرلردن شعيرسئورلر، خطاطلار اونون ديواني نين اوزونو کؤچورمک اوچون ايصفاهانا – شاعيرين ائوينه قوناق گليرديلر. صايب اؤزوندن اولکي زنگين و چوخ عصرليک ادبياتين بيليجيسي ساييليردي. 800 شاعيرين شعيرلريندن نومونه لر توپلانميش 25 مين بئيتليک «سفينه»سي بونو ثوبوت ائديردي. معين شعيرين، بئيتين شرحينده موباحيثه مئيدانا چيخيرديسا، اونا مکتوب گؤندرر، رييني سوروشارديلار. تذکيره چيلر يازيرلار کي، روم حؤکمدارلاري و هيند سولطانلاري اؤز مکتوبلاريندا ايران شاهيندان صايبين ديوانيني گؤندرمگي خواهيش ائدرديلر، ايران شاهي دا هديييه کيمي شاعيرين اثرلريني اونلارا گؤندرردي.

صايب هله اوشاقکن عاييله سي بيرینجی شاه عبباسين (1587-1629) امري ايله ايصفاهانا کؤچورولموشدو. گله جک شاعير بو بؤيوک مدنيت مرکزينده بوي آتميش، لاپ ائرکن ياشلاريندان الينه قلم آلميشدي. صايبين شئير عالمينه آتيلديغي واختلار فارس ديللي پوئزييادا پوئتيک اوسلوبون دييشمه سي پروسئسي ايله علامتدار ايدي. آنجاق هله ده شاعيرلر حافيظين جاذيبه سيندن کنارا چيخا بيلميرديلر، بير چوخلاري ايسه رسمي ايدئولوگييايا اويغون اولاراق پئيغمبره، حضرت علي يه و باشقا ايماملارا مرثيه لر يازماقلا مشغول ايديلر. يئني اوسلوبا دوغرو قطعي دؤنوش ائديلمه ميشدي. بو وظيفه ني صايب اؤز اوزرينه گؤتوردو.

صايب صنعته آيدين ائستئتيک پرينسيپلر و بؤيوک غايه لرله گلميشدي. ياراديجيليغي نين ايلک دؤوروندن نوواتورلوغو ايله سئچيلدي. آما بوتون يئنيليکلر کيمي صايبين يئني اوسلوبو دا بيردن-بيره قبول اولونمادي. عنعنه چيلر بو «غريبه طرز»لي شاعيرين شعيرلريني بينمه ديلر. صايب همين وضعيتيني بئله ايفاده ائتميشدير.

غريب روي زمين گشتم از غريب خيالي

که هيچکس بوطن همچو من غريب نگردد

غريبه خياليمين اوجباتيندان يئر اوزونون غريبي اولدوم.

هئچ کس منيم کيمي وطنينده غريب اولماسين!

… اون آلتينجی عصرين اوللرينده فارسديللي ادبياتين آغيرليق مرکزي تدريجن هينديستانا کئچيردي. اساسي ظهيرالدين بابور طرفيندن قويولموش بؤيوک موغوللار دؤولتي ادبياتا خوصوصي ديقت وئرن، اونو سياسي مسئله لرله برابر توتان، اصلينده ادبيات ساحه سينده کي سيياسته عومومي داخيلي سيياستين ترکيب حيصه سي کيمي باخان شرق دؤولتلري نين سونونجوسو ايدي. خوصوصن اکبر شاهين مشهور ايصلاحاتلاري نتيجه سينده يارانميش آزادفيکيرليليک آتموسفئري اصلينده تنززوله دوغرو گئتمکده اولان فارسديللي پوئزييانين اؤزونده رئاللاشماميش ايمکانلار تاپاراق جانلانماسينا، يئني رنگلرله پارلاماسينا شراييط ياراتدي. بو دا ديني فاناتيزمين حؤکم سوردويو ايران و اورتا آسييادان شاعيرلرين کوتلوي شکيلده هينديستانا گئتمه سينه سبب اولدو.

صايب ده هينديستانا يولا دوشدو، 6 ايل اورادا قالدي. شاعيرين «يئني طرزي» موختليف دايره لرده يوکسک قييمت آلدي، صنعتکارليغي قطعي شکيلده فورمالاشدي، آرديجيللاري مئيدانا گلدي. سونرالار شرق و غرب تدقيقاتچيلاري آراسيندا بؤيوک موباحيثه لر دوغوران، سون دؤورلره قدر فارسديللي ادبيات موتخصيصلري اوچون «تاپماجا اولاراق قالان» (ؤزبک تدقيقاتچيسي ز. ريزايئوين ايفاده سيدير – م.م.) مشهور «هيند اوسلوبو» دؤورون پوئزيياسيندا حاکيم اوسلوبا چئرويلدي. بو اوسلوبون ياراديجيسي ايسه «تبريزين پاک تورپاغي»ندا دونيايا گؤز آچميش آذربايجان شاعيري صايب تبريزي ايدي…

صايب بو عقيده ده ايدي کي، بديعي ادبياتين پوتئنسيال ايمکانلاري هئچ ده سلفلر طرفيندن توکنمه ميشدير. بديعي ايدراک حودودسوزدور، صنعتکار گئرچکليگي بديعي جهتدن قاوراديقجا، اونون قارشيسيندا درک اولونماميش يئني قاتلار آچيلير. هر شئي صنعتکارين ايستعداد و زحمتيندن، دونياگؤروشو و دونيادويومونون خوصوصيتلريندن آسيليدير. بو فيکير آشاغيداکي بئيتده گؤزل ايفاده اولونموشدور:

يک عمر مي توان سخن از زلف يار گفت

در بند آن مباش که مضمون نمانده است

بير عؤمور يارين زولفوندن سؤز دئمک اولار،

ائله بيلمه کي، (دئييلمه ميش) مضمون قالماميشدير.

بئله باخيشلارين نتيجه سي اولاراق شاعير عنعنه وي-کانونيک اوبرازلاردا، کلاسسيک شعيرين حاضير فورموللاريندا رئاللاشماميش ايمکانلار تاپير، اونلارا يئني، بعضاً عنعنه دکينه عکس اولان موناسيبتي ايله سئچيلير. بو مقامدا شاعيرين داها رئال، حياتي مؤوقئعدن چيخيش ائتمه سي ديقتي جلب ائدن اساس جهتدير.

صايبين اوريژينال اوسلوبو و نوواتور پوئتيک سيستئمي اونون دؤورو اوچون يئني اولان ايدئيا-ائستئتيک مؤوقئعيي نين نتيجه سي ايدي. شاعيرين ديوانيندا بو مؤوقئعيي آشکارلايان چوخلو فاکتلار تاپماق مومکون دور. آما آشاغيداکي بئيتي اونون بير نؤو ائستئتيک کرئدوسو کيمي قييمتلنديرمک اولار:

دامن هر گل مگير و گرد هر شمعي مگرد

طالب حسن غريب و معني بيگانه باش

هر گولون اتگيندن ياپيشما، هر شامين اطرافينا فيرلانما،

غريبه گؤزلليک و يئني معنا طلب ائت!

بو «غريبه گؤزلليک» اصلينده «غريبه ليکده گؤزلليک» کيمي باشا دوشولمه ليدير.

صايب، دوغرودان دا، اطرافيندا باش وئرن حاديثه لره، مؤوجود پرئدمئتلره غريبه و غئيري-عادي باخيشي ايله فرقله نير، اونلاردا هامي نين گؤردويو و قبول اولونموش معنايا عکس اولان معنا گؤرور. ان عادي شئيلر بئله شاعيرده معين تأسسورات اويادير، هر هانسي بير فيکري، ماهيتي ايفاده ائدن ايشاره يه چئوريلير. سانکي اطراف گئرچکليک معنالار عالميدير، هر شئي نه ايسه عيبرت وئرير، بيزي نيسه چاغيرير و يا ندنسه چکينديرير: «ميلچگين قاباق اطرافلاريني موتحريک باشينا دؤيجله مه سي طاماهکارين عاقيبتيني گؤسترير». «ديشلرين تؤکولمه سي اويون قورتارارکن فيقورلارين ييغيلماسينا بنزه يير، يعني حيات اويونو باشا چاتماق اوزره دير». «ساچلارين آغارماسي فلگين ظولموندن اوشاقليقدا اميلميش سودون اوزه چيخماسيدير». «تورپاقدان يوکسلن قبير داشلاري بيزي تورپاق آلتينا چاغيران اللردير» و س.

بورادان صايبين اوسلوبونون اساسلانديغي بديعي پرينسيپلردن بيري – موجررد آنلاييشلارين کونکرئتلشديريلمه سي پرينسيپي مئيدانا چيخير. يني گؤستريلن تفککور طرزي نين ايکينجي طرفي ده وار: ان موجررد فلسفي، پسيخولوژي، ائتيک، سوسيال مسله لري ايفاده ائتمک اوچون شاعير اوزون-اوزادي موحاکيمه لره ال آتمير، اونلاري ايفاده ائدن قيسا حؤکمو وئرير، سونرا همين فيکره ايللوستراسييا اوچون ائله ماتئريال تاپير کي، اوخوجو بديعي منطيقين گوجونه حئيران قالير، تاپيلميش موقاييسه نين سِحرينه دوشور، شاعيرين دئديگي فيکري آنلايير و اونونلا راضيلاشير.

توتولموش کؤنلومو جام ايله شادان ائيله مک اولماز،

ال ايله پوسته نين آغزيني خندان ائيله مک اولماز.

بولود قيلان کيمي جوولان اورار دا ايلديريم تيغي ،

کؤنول پرده لرينده عشقي پونهان ائيله مک اولماز.

من مجنوني عاقيل ائيله مک مومکون دئييل، ناصح،

سؤز ايلن موشک نابي، قان کي، بير قان ائيله مک اولماز.

بئله مقاملاردا صايب شرق پوئتيکاسي نين «ارسال المثل»، «حسن تعليل» کيمي بديعي پرييوملاريندان بول-بول و مهارتله ايستيفاده ائدير. چوخ واخت شاعيرين آپارديغي موقاييسه او دقيقه اوخوجويا آيدين اولمور، اوندان معين ذهني گرگينليک طلب ائدير. آما لازيمي سعي گؤستريلندن سونرا اوخوجو شاعير خيالي نين گؤزل اويونونون شاهيدي اولور، ايلک باخيشدا اوزاق اولان حاديثه لر آراسيندا غريبه ياخينليق تاپير، بو «کشف»دن هزز آلير. لاکونيزم، سرراست آفوريزملرين ايشلنمه سي و آسسوسياتيوليک صايب پوئزيياسي نين ان قاباريق جهتلريدير.

صايبين اوبرازلار سيستئمينه حئيرتاميز بير ديناميزم خاصدير. شاعيرين غزللرينده دونوق، سوکونتده اولان اوبرازلارا چوخ آز راست گلينير. حرکت صايب پوئتيکاسي نين اساسيني تشکيل ائدير. جانسيز شئيلر بورادا جانا گلير، ديل آچيب دانيشير. آللئقورييا صايبين ان چوخ ايشلتديگي بديعي واسيطه لردندير.

بوتون بو خوصوصيتلرين درين فلسفي اساسي واردي. اورتا عصرلرده ايجتيماعي-سياسي، ايدئولوژي و مدني حياتين بوتون ساحه لرينه درين نوفوذ ائتميش صوفیزمين موترققي عنعنه لريندن بحره لنن صايبين دونياگؤروشونه غريبه بير گئنيشليک و اونيوئرسالليق خاص ايدي. و بونونلا او، دؤورون محدود دوشونجه سينه، فاناتيزمينه قارشي دوروردو…

صايبين ياراتديغي مکتبين سونراکي طالعيي ده ماراقلي اولدو. وفاتيندان بير عصر کئچمه ميش شاعيرين باشچيسي اولدوغو ادبي مکتب ايران شاعيرلري و اديبلري نين شيددتلي هوجوملارينا معروض قالدي. اونلار «هيند اوسلوبو»نا قارشي يؤنلميش «بازگشت» («قاييديش») آدلي حرکات مئيدانا گتيرديلر و کلاسسيک شاعيرلرين اوسلوبونو برپا ائتمک يولوندا موباريزه يه باشلاديلار. ان کسکين هوجوملار ايسه، طبيعي کي، صايبين پايينا دوشدو. گؤرون، «قاييديش»ين تشببوثکارلاري و نوماينده لريندن بيري، مشهور «آتشکده» تذکيره سي نين مؤليفي لوطف علي بي آذر صايب باره ده نه يازيردي: «اونون شعير يازماغا باشلاديغي واختدان قديم شاعيرلرين آيدين خيال يوللاري باغلاندي و کئچميش سؤز اوستادلاري نين سليس قايدالاري آرادان گؤتورولدو. خوشاگلمز يئني اوسلوبون ياراديجيسي اولان بو ميرزه دن (صايبدن – م.م.) سونرا شاعيرليک گون به گون تنززول ائتدي. شوکور آللاها کي، حاضيردا اونون ايختيراع ائتديگي يول بوتونلوکله ترک ائديلدي و قديم شاعيرلرين قانونلاري برپا اولوندو».

تخمينن ايکي عصر مودتينده ايراندا و آذربايجاندا صايب آز قالا اونودولدو، آرا-سيرا خاطيرلانسا دا، هر حالدا لاييق اولدوغو قييمتي آلا بيلمه دي. هينديستانين، افغانيستانين، پاکيستانين فارسديللي ادبياتيندا ايسه صايب مکتبي، دئمک اولار کي، بيزيم گونلره ده ک اؤز تاثير قوووه سيني ساخلاميشدير. عبدولقادير بيدئلين پوئزيياسيندا «هيند اوسلوبو» ان يوکسک ذيروه يه قالخدي. مير تقي مير بو اوسلوبدا اوردو ديلينده شعیرلر يازدي. اوردو و فارس ديللرينده يازميش ميرزه غالب و محمد ايقبال کيمي دونيا شؤهرتلي صنعتکارلار صايبدن بير اوستاد کيمي سؤز آچميش، اونون ياراديجيليغيندان بحره لنه رک يئني دؤور ايدئيالاريني يايميشلار. تدقيقاتلار تورکييه ادبياتيندا صايبين نايلي، نيشاطي، رقيب پاشا، نابي، شئيخ غالب کيمي آرديجيللاري اولدوغونو اوزه چيخارميشدير.

صايب آذربايجان ادبياتشوناسليغيندا بير قايدا اولاراق، فوضولي مکتبي نين نوماينده سي کيمي تقديم اولونور. صايب اوچون بو، چوخ آزدير. مشهور هيند عاليمي شيبلي نئماني يازيردي کي، فارسديللي پوئزييا روده کي ايله باشلاميش، صايبله بيتميشدير. يان ريپکايا گؤره، صايب حافيز و سعديدن سونرا غزلين اوچونجو بؤيوک اوستاديدير. مرحوم پروفئسسور غضنفر علييئو گؤستريردي کي، صايب ياراديجيليغي فارسديللي ادبيات تاريخينده بوتؤو مرحله تشکيل ائدير…

صايبين آذربايجان ديلينده الده اولان غزللري ايله فوضولي پوئزيياسي آراسيندا ياخينليق شوبهه سيزدير، حتّی بونلاردان بير نئچه سي فوضولييه نظيره کيمي يازيلميشدير. بونونلا بئله، صايب-فوضولي موناسيبتي داوامچي-اوستاد موناسيبتلري قدر ده ساده دئييلدير. آما بو، آيري بير صؤحبتين مؤوضوسودور.

آزادليق!

سني چوخ ايسته ييرديک،

آز آلديق.

سني سئوه-سئوه

آزالديق.

ائه، آزادليق، آزادليق…

دلي کيمي سئوديک سني،

سئوگيميزدن آسيلديق.

آزادليق

سنه اوزالي اللريميزي

زه مي کيمي بيچه-بيچه،

مئيدانلارا، کوچه لره تؤکولن

قانيميز اوستدن کئچه-کئچه،

آدينا

مئيدان وئرديلر،

کوچه وئرديلر –

آزادليق!..

بير گون

مملکتين باشي اوسته

شهيد روحلارين

قييامي باشلاناجاق.

گؤي اوزوندن

آهلار،

گوناهلار

داش-داش ياغاجاق.

ياغاجاق

” آزادليق “ آدي وئريلميش

مئيدانلارا،

کوچه لره؛

اوستونه قرنفيل چيلنميش

قارا پالتارلي

شهيد گئجه لره.

آه، آزادليق، آزادليق –

کيمينه چؤرک آغاجيسان،

کيمينه باش داشي.

اوزونو گؤرمه ديگيم

ناکام قارداشيم.

آزادليق!

آزادليق!

عزرایيلين بير کيشييه [غضبله] باخماسي

وه اونون سولئيمانين سارايينا قاچماسي

(فيلولوژي ترجومه)

گونورتا چاغي تميز قلبلي بير کيشي

قاچيب سولئيمانين عدالتلي سارايينا گلدي.

اوزو غمدن سارالميش، دوداقلاري گؤيرميشدي.

سولئيمان اونا دئدي: «آي آغا، نه اولوب؟»

[کيشي] سؤيله دي: ” عزرایيل منه

ائله غضب و کينله باخدي کي!»

[سولئيمان] دئدي: «ياخشي، ايندي نه ايسته ييرسن؟ ده!»

[کيشي] سؤيله دي: «ائي جانلارين پناهي،

کوله يه امر ائت کي، مني بورادان هينديستانا آپارسين،

بلکه اورادا بنده نيزين جاني خيلاص اولا!».

بئلجه اينسانلار يوخسوللوقدان قاچارلار،

بونا گؤره ده طاماه و ايسته يه يئم اولارلار.

يوخسوللوق قورخوسونو او [کيشينين] قورخوسو کيمي بيل،

طاماه و چاليشماغي دا هينديستان ساي!

[سولئيمان] کوله يه امر ائتدي، او دا درحال

[کيشيني] هينديستاندا بير آدايا آپاردي.

ائرته سي گون ديوان قورولان واخت

سولئيمان عزرایيله دئدي:

« او موسلمانا نييه ائله غضبله باخدين کي،

ائو-ائشيگيندن ديدرگين دوشدو؟!»

[غزرایيل] دئدي: «من اونا هاچان غضبله باخديم؟!

من اونا يول قيراغيندا تعجوبله باخميشام.

چونکي تانري منه بويورموشدو کي، باخ، بو گون

اونون جانيني هينديستاندا آلارسان.

من ده تعجوبله [ؤز-اؤزومه] دئديم کي، اونون يوز قانادي اولسا دا،

[بير گونه] هينديستانا گئتمه سي مومکونسوزدور».

سن دونيانين بوتون ايشلريني بونونلا

موقاييسه ائله، گؤزلريني آچ، [ياخشي] باخ!

بيز کيمدن قاچيريق؟ اؤزوموزدنمي؟ نه موشکول بير ايش!

بيز کيمدن اوغورلاييريق؟ حاقدانمي؟ نه بؤيوک گوناه!

چئويره ني: مسيح آقا محمدي

آذربايجان ادبياتي تاريخي نين علمي شکيلده اؤيره نيلمه سي نين فيرودين بي کؤچرليدن اوزو بري زنگين بير عنعنه سي فورمالاشميشدير. همين عنعنه ايستر آراشديرمالارين تمل داشيني تشکيل ائدن متنشوناسليق چاليشمالاريني، ايسترسه ده نظري و تيپولوژي تدقيقاتلاري احتيوا ائدير. بونونلا بئله اورتا عصرلر ادبياتيميزين تاريخينده «آغ لکه»لر، قارانليق صحيفه لر ده آز دئييل. خوصوصن آناديللي شعريميزين نسيمي، فوضولي، واقيف کيمي زيروه لري طبيعي اولاراق اساس ديقتي اؤزونه جلب ائتديگيندن، اونلارين «اطرافيندا» يازيب-ياراتميش و عصرلر کئچديکجه اونودولاراق اثرلري دونيانين موختليف کيتابخانالاري و اليازما ساخلانجلارينا سپلنميش شاعيرلرين بديعي ايرثي اکثر حاللاردا تدقيقاتچي ماراغيندان کناردا قالميشدير. هرچند اؤزلوگونده آيديندير کي، بو «ذيروه»لره گئدن يول محض اونودولموش «وادي»لردن کئچير و «ذيروه»لرين آرخاسيندا هئچ ده «اوچوروم»لار دايانمير، باشقا سؤزله، يالنيز همين بديعي ايرثي اؤيرنمکله، اورتا عصرلر آناديللي پوئزيياميزين گليشمه سيني بير پروسئس کيمي قاوراماق و تصوور ائتمک مومکوندور. نه ياخشي کي، بو حقيقتي آنلايان و سؤزو گئدن بوشلوقلاري آرادان قالديرماق ساحه سينده آغير زحمته قاتلاشان تدقيقاتچيلار وار. بونلاردان بيري ده آلمانييادا ياشايان جنوبلو سويداشيميز محمد علي حوسئينيدير. اونون «دبيات تاريخيميزدن صحيفه لر» آدلي کيتابي کلاسسيک آناديللي شعريميزين تاريخينده کي اوخونماميش صحيفه لره نظر سالماق ايستيقامتينده آتيلميش اوغورلو بير آدديم کيمي ديرلنديريله بيلر.

کيتابا اون اوچونجو يوزيلليکده ياشاييب-يارادان حسنوغلودان توتموش اون دوققوزونجو عصر مؤليفي ذيکري اردبيلييه قدر اون ايکي شاعير (سولطان احمد جلايري، خاجه عبدولقادير ماراغايي، خليلي، شاهي، يوسيف بي اوستاجلو، ميرزه صالئح تبريزي، مليک بي اووجي، وحيد قزويني، تاثير تبريزي، نشئه تبريزي) حاقيندا معلومات و اثرلريندن نومونه لر داخيل ائديلميشدير. بو مؤليفلرين بير قيسمي ايلک دفعه اولاراق محض م. حوسئيني طرفيندن اؤيره نيله رک علمي-ادبي ايجتيماعيته تقديم اولونموشدور. اوللر موختليف مجموعه و درگيلرده نشر اولونموش بو آراشديرمالاري بير يئره توپلاماقلا، محمد علي بي اصلينده آناديللي شعريميزين يئددي عصرليک اينکيشاف تاريخي باره ده تصوورلريميزي خئيلي درجه ده دولغونلاشديرميشدير.

آراشديرمالاردا ديقتي چکن باشليجا مقام اونلارين زنگين منبع شوناسليق بازاسيدير. بو جهتي کيتابا اؤن سؤز يازميش پاشا کريموو دا وورغولاميشدير: «محمد علي بیي بير تدقيقاتچي کيمي سجيييلنديرن اساس جهت اونون هر بير فاکتي ثوبوت ائتمک اوچون مومکون قدر داها چوخ، داها زنگين منبع لره موراجيعت ائتمه سي، فاکتلارا چوخ جيدي موناسيبت بسله مسيدير». محض بو کئيفيت ده کيتابين اوغورونو تأ مين ائتميشدير. م. حوسئيني حاقيندا دانيشديغي مؤليفلر و اونلارين ادبي ايرثي باره ده هرطرفلي تصوور ياراتماق اوچون چئشيدلي مأخذلرده کي معلوماتلاري ذره-ذره توپلاميش، آذربايجان، ايران، تورکيه و آوروپا کيتابخانالاريندا ساخلانان اليازما نوسخه لريني موقاييسه لي صورتده آراشديرمايا جلب ائتميش، اؤزونون قئيد ائتديگي کيمي، تاپينتيلاري و قناعتلري باره ده سريشته لي موتخصيصلر، او جومله دن، اينگيلتره ده ياشايان ديگر سويداشيميز، اورتا عصرلر آناديللي شعريميزين اونلو تدقيقاتچيسي پروفئسسور تورخان گنجه یي ايله مصلحتلشميش (يئري گلميشکن، او، کيتابيني دا بؤيوک قدردانليقلا تورخان به يه ايتحاف ائتميشدير)، سون نتيجه ده علمده مؤوجود اولان بير سيرا فيکيرلره دوزه ليشلر ائتمه يه ده نايل اولموشدور. ديقته لاييق جهتلردن بيري ده اودور کي، مؤليف نادير اليازمالاردان توپلاديغي ادبي نومونه لرين فوتوصورتلريني ده کيتابا داخيل ائتميشدير، بو ايسه موتخصيصلر اوچون چوخ اهميتليدير.

م. حوسئيني ادبيات و ديل تاريخيميزين فاکتي کيمي کيتابا داخيل ائتديگي نومونه لرين بديعي کئيفيتلريندن بحث ائتمير. بو دا طبيعيدير، چونکي فارسديللي شعرين حاکيم مؤوقئعده اولدوغو دؤورلرده ميللي ادبيات و ديل فاکتي اولماغين اؤزو اونلارين علمي و ادبي اهميتيني شرطلنديرير. لاکين بديعي-ائستئتيک باخيمدان دا وئريلن نومونه لرين بير چوخو خوصوصي ديقته لاييقدير. ميثال اوچون، ميرزه صالئح تبريزي نين آشاغيداکي ميصراعلارينا نظر سالاق:

مئهرو وفا سؤزونو هئچ کيمسه دن اينانماز،

يغمادان ال گؤتورمز، بيداددان اوسانماز.

جان وئرميشم يولوندا يوز مين خجالت ايله،

بيلمن نئچون دئميشلر وارين وئرن اوتانماز…

من چرخه آتميشام داش، من عشقي ائتميشم فاش،

مرد ائتديگيني سؤيلر، ار دئديگيني دانماز.

تؤهمت ائيلر اؤزونه، نه سؤيلر اؤزگه سيچون،

اوتانمايان اؤزوندن هئچ کيمسه دن اوتانماز.

گؤز حاق يولوندان اؤرتن تنبيهي حاققا لازيم،

آغير اولان يوخوسو اوياتماسان، اويانماز.

صالئح، نه کيبرييادير اول نازلي ديلروبادا،

هئچ خسته سيني سورماز، هئچ عاشيقيني آنماز.

بو تيپلي نومونه لر، هئچ شوبهه سيز، گله جکده هم ادبياتشوناسلار، هم ده ديلچيلر اوچون ماراقلي تدقيقات اوبيئکتي اولاجاقدير. سوندا اونو دا قئيد ائتمک يئرينه دوشر کي، محمد علي بي ادبيات تاريخيميزين نامعلوم صحيفه لريني آراشديرماق ساحه سينده گرکلي فعاليتيني داوام ائتديرير. بو ياخينلاردا او، لئيدئنده (هوللاندييا) اون یددینجی عصرين گؤرکملي شاعيرلريندن بيري، صايب تبريزي نين موعاصيري مجذوب تبريزي نين آذربايجان ديلينده موکممل ديوانيني آشکار ائتميشدير و حاضيردا بو ديوان چاپا حاضيرلانير. بيزه ايسه جيدي تدقيقاتچي و سون درجه تواضعکار اينسان اولان محمد علي حوسئينييه چتين و شرفلي ايشينده اوغورلار آرزولاماق قالير.

مسيح آقا محمدي

حميد هئريسچي اوچون

______

سؤزون مئيداني چوخ داردير،

معنانين مئيداني گئنيش!

سؤزدن قاباغا گئت کي،

گئنيشليک گؤره سن،

مئيدان گؤره سن!

* * *

منه يوز مين ديرهم

خرجله سن ده،

سؤزومه قييمت قويماغي نين يئريني وئرمز!

* * *

سن سؤزو

اؤز بيليکلرين،

اؤز ايدراکين

و فلسفنله يوزورسان…

* * *

ائله بيليرسن لذت آلانين

حسرتي آزالار؟!

آند اولسون آللاها کي،

اونون حسرتي داها دا آرتار!

چونکي بو دونيايا

داها چوخ اؤيرشر.

* * *

آزادليق – آرزوسوزلوقدور!

* * *

داها چوخ تدقيق ائدن داها چوخ تقليد ائدر!

* * *

عاغيلين آياغي سوستدور –

اوندان بير شئي چيخماز!

* * *

عاغيل آستانايا قدر گئدر،

آما ائوه گيره بيلمز!

اورادا عاغيل پرده دير،

اورک – پرده دير،

باش – پرده دير!

* * *

حاق

منيم اليمده دير!

حاق

منيمله دئييل!

* * *

منيم کؤنلوم

کيمسه نين خزينه سي دئييل،

حاقين خزينه سيدير!

* * *

بعضيلري

اؤز خياليني

تانري بيلير!

* * *

تانرييا پرستيش

اؤزونه پرستيشي

ترگيتمکدير!

* * *

هر شئي اينسانا فدا اولور،

اينسان ايسه

اؤزونه!

* * *

بو دونيا ائوي

اينسان بدني نين رمزيدير،

اينسان بدني ايسه

باشقا بير دونيانين!

* * *

نه موشکوله دوشسن،

اؤزوندن گيلئيلن:

” موشکول اؤزومده دير “ – ده!

* * *

اعتيقاد

و عشق

اينساني جسارتلي ائدر،

بوتون قورخولاري آپارار!

* * *

سني قيزديران

هر بير اعتيقادي

ساخلا!

سني سويودان

هر بير اعتيقاددان

اوزاقلاش!

* * *

موسلمانليق –

نفسله ساواشماقدير

کافيرليک –

نفسله باريشماق!

* * *

احسن او يالانا کي،

مين دوغرودان

ايشيقليدير،

خوشدور،

موبارکدير!

* * *

کافيره شوکر ائتمک گرک –

هئچ اولماسا ريياکار دئييل!

* * *

کافيرلري سئويرم –

چونکي دوستلوق ايديعاسيندا دئييللر!

دئييرلر:

- بيز کافيريک،

دوشمنيک!

* * *

کيلسه لرده،

بوتخانالاردا

او قدر دوستلاريميز وار کي!

* * *

يوخسوللوق وار، آدامي حاقا ياخينلاشديرار

و حاقدان غئيري هر شئيدن اوزاقلاشديرار.

يوخسوللوق دا وار، آدامي حاقدان قاچيرار

و خالقين آياغينا آپارار!

* * *

صبرين معناسي

ايشين آخيريني گؤرمکدير.

صبيرسيزليگين معناسي

ايشين آخيريني گؤرمه مک.

* * *

ارنلر

بوتون عؤمورلرينده

بيرجه دفعه عذر ايسترلر.

او بير دفعه يه ده

پئشمان اولارلار!

* * *

اينصافسيزليق پاخيلليقدان دوغار!

* * *

اونو يانديرديم،

چونکي ياشاماق يانماقدادير!

اونو خارابا قويدوم،

چونکي آبادليق خاراباليقدادير!

* * *

دوشمنين اعتيرافي سکسن شاهيددن ياخشيدير!

* * *

سؤيله مک –

جان قويماقدير!

دينله مک –

جان بسله مک!

* * *

مؤمين سرگردان اولماز!

* * *

بعضيلرينده

گوناه ليباسي ساختادير

بعضيلرينده

ثواب ليباسي ساختادير!

* * *

پول – دونياپرستين قيبله سيدير!

* * *

بيز هله دئمه يه اهليلشمه ميشيک،

کئشکه دينله مه يه اهليلشيديک!

گرک تام دئيه سن

و تام دينله يه سن!

اورکلر مؤهورلو،

ديللر مؤهورلو،

قولاقلار مؤهورلودور!

چئويره ني: مسيح آقا محمدي